Hoe geef je traditie een nieuw gezicht, zonder deze te verloochen?

Kees van der Meer, een componist die onlangs aan de derde editie van de Opera Flat meewerkte, beschrijft in zijn artikel het media community art project Butala in Chibale (Zambia). Afrika is een continent dat sterk in ontwikkeling is en wordt overspoeld met mediaproducten en technologie. In vergelijking met Europa en Amerika, gaat de ontwikkeling van media met hele grote sprongen. Maar hierdoor krijgt en neemt men niet de kans om een eigen “Afrikaanse” visie en identiteit te creëren op media en het gebruik ervan. Het project laat de lokale inwonerste kennis maken met media. Zij maken mediale producten over lokale onderwerpen. Maar waarom is dit belangrijk en waarom vallen wij ze lastig met media en andere manieren van omgaan met cultuur? En wat levert dit nu allemaal op voor de community?

Door: Kees van der Meer

Chibale is een gebied in Serenje district, Zambia. De dichtstbijzijnde stad is Serenje (de hoofdstad van het district). Om daar te komen is een rit van circa drie uur nodig, dit dan wel op geheel Afrikaanse wijze: eerst twee uur naar het asfalt toe en dan nog een uur over het asfalt naar de stad. Het vervoermiddel is een te kleine pick-up met te veel technische gebreken, en veel te veel (circa 25) mensen aan boord. Al hobbelend, schuddend, bijna uit de auto vallend, onder het stof  en met gevoelloze ledematen bereik je uiteindelijk de bestemming.

Wat is hier te vinden of te halen wat je niet op een makkelijkere manier kunt krijgen? In een tijd en cultuur waarin afstanden niet meer bestaan, je via de digitale snelweg toegang hebt tot experiences/ producten/ community’s/ vrienden/ knowledge/ enz… Waarom  Chibale? Of moeten wij Chibale zo nodig iets brengen?

Dr. Jan IJzermans, lector Muziekontwerp en voorzitter faculteitsbestuur Kunst, Media & Technology (HKU), heeft vanaf de jaren ’80 musicologisch en antropologisch onderzoek gedaan in Chibale, in 2007 is hij hierop gepromoveerd . Dhr. IJzermans heeft door zijn intensieve contact met de lokale gemeenschap en in het bijzonder een aantal “bezetenen”   de basis gelegd voor het Butala-project dat op dit moment gaande is in het Serenje District.

Afrika is een continent dat sterk in ontwikkeling is en wordt overspoeld met mediaproducten en technologie. In vergelijking met Europa en Amerika, gaat de ontwikkeling van media (bijvoorbeeld: mobiele telefonie, televisie, internet, enz.) met hele grote sprongen, “om de achterstand in te halen”. Maar hierdoor krijgt en neemt men niet de kans om een eigen “Afrikaanse” visie en identiteit te creëren op media en het gebruik ervan. Men tracht nu vooral om de voorlopers bij te benen en kopieert daarom hun wijze van mediagebruik. Maar is deze werkwijze wel passend in de Afrikaanse cultuur?

De westerse werkwijze is bijvoorbeeld ontstaan doordat wij op onze, westerse cultuur gebaseerde manier kijken, naar hoe we media (willen) gebruiken. Als we bijvoorbeeld kijken naar het mediagebruik bij ons in het westen is deze vanuit onze gebaseerd op onze eigen cultuur. Zou het dan niet goed zijn om Afrikanen de kans te geven om op een Afrikaanse manier naar media te kijken? En zou het dan niet helemaal interessant zijn om dit in een omgeving te doen waar media nog helemaal of bijna geen rol speelt? Om bij wijze van spreken naar de roots van de Afrikaanse visie (way of life) te gaan? Chibale is zo’n plek bij uitstek.
IJzermans heeft in Serenje district twee teams opgericht: het LaBe (Lavenda en Benardi) en het PriDa (Priscilla en Dauti) team. Boven deze teams staat de projectcoördinator Basil Chisonta. De teams hebben de taak om mediale producten te maken over lokale onderwerpen. Bijvoorbeeld een bruiloft, of een item over hoe je het land bewerkt, hoe wordt een drum gemaakt, enz. Het interessante aan deze werkwijze is dat zij het weergeven (mediaal beeld en geluid maken) vanuit hun eigen cultuur, omdat ze nog niet in aanraking gekomen zijn met de westerse werkwijzen. Zij worden hierin bijgestaan door studenten van de HKU (audiovisuele vormgeving en muziekontwerp).

Maar waarom is het belangrijk om lokale onderwerpen te registreren en vast te leggen in mediale producten?

1.    Door zelf (de lokale bevolking, nu de teams) te registreren kunnen ze een eigen visie creëren over mediagebruik. Ze maken vanuit hun eigen cultuur bepaalde keuzes en hebben de mogelijkheid om als toeschouwer te reageren op hun eigen producten.

2.    Door te registreren en te herbruiken blijft de cultuur bewaard. De lokale cultuur is en blijft in beweging.

3.    De eigenwaarde van de community wordt verhoogd. Het feit alleen al dat het het waard is om lokale gebruiken vast te leggen verandert de gedachte over de waarde van de eigen cultuur. Opeens is niet alleen de belangrijkheid van de persoon in kwestie gestegen maar ook die van de registrator (hij heeft de mogelijkheid om anderen in de schijnwerpers te zetten), maar ook de eigenwaarde van de toeschouwer doordat de onderwerpen herkenbaar zijn en iedereen na aan het hart liggen.

4.    Bewustwording van de schoonheid en waarde van het eigene. Doordat de mediale producten een (nieuwe) functie in de gemeenschap krijgen.

5.    Er kunnen nieuwe vormen van lokale kunst ontstaan.

Naast de teams en de projectcoördinator is er Alube Mika. Hij is musicus en weet als een van de weinigen in Chibale alle ins en outs van de traditionele muziek uit de regio. Zijn vader was in de jaren ’80 de hoofdinformant van IJzermans wat betreft muziek en bezetenheidrituelen. Na het overlijden van vader Mika heeft Alube de taak als hoofdinformant overgenomen.
De laatste jaren is veel van de traditionele muziek verdwenen. Dit door de opkomst van verschillende kerken (o.a. Jehova’s, katholieke kerk) waardoor bezetenheidsrituelen steeds minder voorkomen en hierdoor de traditionele muziek geen functie meer heeft en bijna “not done” is. Maar ook door de opkomst van media als de radio, cassettebandjes en Cd’s is de traditionele muziek verdwenen. De live muzikanten zijn overbodig geworden, er is immers een radio!

Door het Butala project is er de mogelijkheid om de traditionele muziek een nieuw gezicht te geven, waardoor deze gaat passen in de huidige tijdsgeest. “Oude” cultuur krijgt een nieuw leven, het krijgt nieuwe betekenis en hierdoor weer een rol in de samenleving. Herinterpretatie van traditionele lokale muziek met behulp van technologie is daarom één van de doelen van het Butala project.
Maar hoe geef je traditie een nieuw gezicht, zonder deze te verloochenen? De traditie is gebaseerd op het live spelen en beleven van de muziek. Maar nog belangrijker is het dat muziek in Afrikaanse culturen altijd een functie heeft. Bijvoorbeeld: ter genezing, om het bezetenheidritueel te ondersteunen, om te rouwen en om energie op te wekken.

Hoe vang je deze belangrijke uitgangspunten voor de muziek in een nieuw vorm? Hoe doe je dat met media, met technologie? Een medium dat van nature niet voorkomt in de lokale cultuur van Chibale.
Doordat de mensen in Chibale niet gewend zijn met media zoals wij die kennen is het vrij gemakkelijk om ze te “vervuilen” en ze in de herinterpretatie van traditionele muziek een bepaalde kant op te sturen. Maar hoe moet bijvoorbeeld Alube Mika zijn eigen traditionele muziek herinterpreteren als hij niet weet hoe hij zijn muziek anders kan benaderen dan de manier waarop hij het zijn hele leven al doet en je hem niet teveel wilt sturen?
Elk voorbeeld dat je geeft zorgt ervoor dat zijn referentiekader wordt verbreed maar aan de andere kant wordt het ook versmald omdat hij zou kunnen denken dat het voorbeeld dat je geeft het enige is, of het ‘juiste’. Dus zullen er veel voorbeelden moeten komen om zijn referentiekader zo te vullen dat hij uiteindelijk zelf in staat is om keuzes te maken zonder hulp van buitenaf (HKU-studenten).
Dit geldt niet alleen voor de herinterpretatie van muziek, maar ook voor het maken van nieuwe media producten. Om Basil Chinsonta te citeren: “You can not see, what you don’t know!” Met andere woorden: je kan nog zo proberen om nieuwe mediaproducten te bedenken en te maken, maar als je geen idee hebt hoe dat zou moeten of wat de mogelijkheden zijn (omdat je nog nooit eerder in aanraking bent geweest met dit soort van concepten), lukt het niet om dit te maken. Het is dus nodig om een referentiekader te scheppen zonder dwingend te zijn in een bepaalde richting.

Een belangrijk punt mijns inziens is dat alle nieuwe mediaproducten zouden moeten ontstaan vanuit het eigene, de eigen lokale cultuur. Hier komen een aantal begrippen uit de community art naar voren die naar mijn idee erg belangrijk zijn in dit proces, het eigenaarschap en empowerment. Hoe zorg je ervoor dat “het” (de geherinterpreteerde muziek) eigen blijft/is, terwijl het eigene (traditionele muziek/ bezetenheidrituelen) al bijna verdwenen is?
Uitgangspunt in het proces van herinterpreteren (in een samenwerking tussen AV- en muziekstudenten van de HKU, Faculteit Kunst, Media & Technologie en lokale bevolking) is volgens mij:
Het traditionele lied/ ritme/ gevoel/ onderwerp staat centraal. Niet: we gaan iets hips maken, dus eerst een beat of song maken en dan kijken hoe we wat exotische klanken kunnen toevoegen. Naar mijn idee is het zoeken naar de intentie van het lied en het gebruiken van muzikale principes uit hun cultuur.
Bijvoorbeeld: herhaling en contrast (vorm) zijn belangrijke pijlers van de westerse muziek. In de muziek van Chibale is herhaling heel belangrijk en contrast minder. Harmonie is minder belangrijk, zang, liedtekst, ritme en herhaling zijn zeer belangrijk.

Dit zijn belangrijke ingrediënten voor hun eigen muziek waar je bewust van moet zijn en goed rekening mee moet houden. Deze ingrediënten moet je zien te vertalen naar de nieuwe versie. Door de samenwerking met Alube Mika en andere lokale muzikanten is het mogelijk om het gebruik van lokale muzikale waarden steeds terug te koppelen. Niet in de zin van: Is er genoeg herhaling? Of hoor je dit of dat wel? Maar meer in de zin van: Zou je hier eens wat tegenaan willen spelen? Als ik dit doe, kan dat? Is het mogelijk om het volgende ritme onder deze melodie te hebben?

Naast deze muzikale principes moet je gewoon ook heel erg goed de lokale reacties in de gaten houden op de muziek die je maakt of herinterpreteert. Hierin  heb ik gemerkt dat het erg belangrijk is dat ze iets duidelijk kunnen herkennen. Herkenning in de zin van: Je weet wie de zanger of zangeres is, een specifiek ritme, door een bepaald persoon gespeeld, een bezigheid, het onderwerp, herkenning van het lied of tekst.
Wat is herinterpretatie van lokale muziek? Wat ik er onder versta: Het uitgangspunt en middelpunt is de traditie, daar worden nieuwe muzikale ingrediënten aan toegevoegd. Deze zijn een aanvulling voor de traditionele muzikale principes en benadrukken de flow van het eigene. Het uiteindelijke resultaat moet passend blijven in de lokale cultuur, maar ook aansluiting hebben met de nieuwe media.
In Chibale doen en deden ze al aan herinterpreteren, maar wel met vanuit een hele andere gedachte.  Je neemt een lied en maakt een nieuwe passende tekst op de melodie van het lied, voor de gebeurtenis waarvoor je het lied wilt gebruiken. En daar is je nieuwe muziek!
Hieruit blijkt weer heel sterk dat muziek een functie moet hebben. Doordat je de tekst verandert, verandert ook de muziek omdat de functie verandert. Deze manier van herinterpreteren kennen wij ook. Op onze bruiloften wordt deze manier veelvuldig toegepast. Er wordt een passende tekst voor de gebeurtenis (huwelijk) geschreven op een bestaande melodie. Hierdoor is de herkenning groot en kan iedereen gemakkelijk meedoen en heeft het lied opeens een nieuwe functie gekregen.
Uiteindelijk is het de bedoeling dat de lokale muzikanten zelf in staat zijn om met behulp van technologie eigen muzikale mediaproducten te maken. Deze nieuwe producten zouden voor educatieve, entertainment of bijvoorbeeld kerkelijke doeleinden gebruikt kunnen worden waardoor ze een functie in de community kunnen hebben. In de pilot (herinterpretatie van cultuur en media met gebruik van technologie) ligt de focus, wat betreft muziek, op Alube Mika, hij wordt getraind en gestimuleerd om met behulp van een laptop eigen muzikale mediaproducten te maken.

Wat levert dit nu allemaal op voor de community? Waarom vallen wij ze lastig met media en andere manieren van omgaan met cultuur?
Voordat ik hier een antwoord op tracht te geven, zal ik eerst moeten uitleggen waar de naam Butala voor staat. Butala is in de lokale taal (ciLala) het woord voor opslagschuur. In een butala wordt bijvoorbeeld maïs en maïszaden opgeslagen waardoor er later genoeg maïs is om van te eten en te planten. Je geeft aan de butala en daardoor kan je er ook van nemen. De butala zorgt ervoor dat je ten allen tijde genoeg voorraad hebt.
Onze butala staat voor cultuur. Je geeft je cultuur aan de butala, bijvoorbeeld een lied of een verhaal, een foto, een techniek, een….. Al deze culturele ingrediënten worden opgeslagen en verzameld gecategoriseerd in de butala. In een later stadium krijg je “honger” naar bijvoorbeeld een lied en krijg je het weer terug. Het is niet verloren gegaan, maar blijvend voor de toekomst. Daarnaast heb je niet altijd zin in hetzelfde “eten”. Zo is er de mogelijkheid om op een andere manier je opgeslagen waar “klaar te maken”. Door er bijvoorbeeld een andere saus aan toe te voegen. Op deze manier is de butala in beweging en staat het in het midden van de gemeenschap. De butala verbindt verleden met het heden, jong en oud, muziek en beeld, lokaal en internationaal, enz.

Maar wat levert het Butala-project nu op voor de community? Een “plek” waar men lokale traditie en cultuur kan bewaren. Een “plek” waar men terug kan grijpen op “sluimerende cultuur”. Een “plek” waar men van binnenuit (vanuit de eigen gemeenschap) in aanraking komt met media, in plaats van bovenaf opgelegd. Een “plek” die deuren naar andere werelden opent. Een “plek” die inspireert en eigenwaarde geeft aan de gemeenschap door trots te kunnen zijn op je eigen identiteit en producten. Een “plek” die traditionele muziek op een nieuwe manier weer een functie in de community kan geven.
Waarom vallen we de mensen in Chibale ‘lastig’ met media? Media komt er toch, is het niet vandaag, dan morgen. Op deze manier krijgen de lokale mensen een mogelijkheid om zelf een standpunt in te nemen tegenover media en het gebruik ervan, om zelf een rol van betekenis te kunnen spelen in mediagebruik.
Wat we niet moeten vergeten is dat het butala-project een pilot is. Het is een nieuwe manier van werken die niet eerder getest of uitgeprobeerd is. Hierdoor is het project extra bijzonder en spannend. Het is dus ook niet bewezen dat het gaat werken wat hierboven beschreven is.
Gaat het echt werken dat Alube Mika met een computer, impulsen aan de eigen muziek kan geven? Dat hij inkomsten kan genereren uit deze manier van werken? Of gaat er juist iets verloren door hem in aanraking te brengen met technologie? De tijd zal het leren. Het is de bedoeling dat het een duurzaam project gaat worden. Waardoor bovenstaande vraagstukken beter te beantwoorden zijn. Wel kan ik nu al zeggen dat de reacties van de lokale mensen tot nu toe erg positief zijn. Het pilot project heeft impulsen gegeven die hopelijk positief blijven en een vaste waarde in Chibale/ Zambia worden.

Download dit artikel als Word document